Kẽogsgã masaalla
NAVIGATION
21. Page
Lam’a piig la a wԑ n soaba
Kẽogsgã masaalle
Sẽn gomd
Kẽogsgã la sek-m-mengã la sãangã la maan-n-zʋʋkã yelle
بسم الله الرحمن الرحيم
) كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلاَ تُسْرِفُوا (
(سورة الأعراف: 7/31)
(Rɩ-y la y yũ la y ra maan n zʋʋg ye)
(sʋʋrat A’araaf:31).
Ad aaya-wagell kãnga leemsda hɩkma kaoreng sẽn yaa sõma wʋsgo, ne a sẽn sagld ne kẽogsgã ne saglg sẽn tar pãnga, la a sẽn gɩdgd sãanga ne gɩdgr sẽn yaa vẽenega, la ‘‘masaal-zulums a yopoe’’ n be masaall-kãnga pʋga.
Pipi masaal-zulunga: Ad Naanda sẽn yaa Yolsg-naaba rata bark-pʋʋsg neema ning A sẽn kõ nebã zugu, la sãangã me yaool n yõsgda ne bark-pʋʋsga, la faagr sẽn tar bõn ne neema wã, la ãmmaa kẽosga, yẽ yaa waoogr sẽn tar yõod ne neema wã.
Yaa sɩda, ad kẽogsgã yaa bark-pʋʋsg sẽn solge, la waoogr ne Wẽnnaam yolsg ning sẽn be neema wã pʋga, la a le yaa sabab meng ne barka, la sabab ne yĩngã laafɩ wala gũudum[1], la sabab ne zɩslem n fãagdẽ la a tɩlgd ninsaalã n yit bõos-soalgdga[2] yaalgo, la sabab ne noosem ning sẽn be neema wã pʋga wʋm pãnga, la sabab tɩ f tõe n lemb noosem ning sẽn be neema ning vẽeneg pʋgẽ sẽn yaa wala a ka nooma, la ãmmaa sãangã –a sẽn yaa bũmb sẽn yõsgd ne hɩkma-rãmba b sẽn togsa yĩnga- a tara baas-wẽnga.
[1] Rat n yeelame tɩ f sã n rɩ n zems yĩnga sẽn data n ka maan tɩ looge, yɩta sabab tɩ bãas wʋsg ka paam-f ye.
[2] Yaa bõosg sẽn ka vẽeneg ye, wala ned sẽn maand manesem-damba sẽn wilgd t’a soaba bõosdame.
22. Page
Masaal-zulung a yiib n soaba: ad Naanda sẽn yaa Bʋʋd-minim-naaba, sɩd la hakɩɩka A naana ninsaalã yĩisa wala etaas sẽn yaa neere, la galʋ-tẽng sẽn yaa sõma, tɩ lembgã pãnga[1] sẽn be noorẽ wã yaa gagdyẽ, la yĩngã gĩin-bԑda la gĩin-bõonesa yaa kibaya soy n be lembgã pãnga ne pʋ-roogã sẽn yaa yĩngã sãntra sʋka, wala telfõndã ne reezo bug-wĩya, tɩ lembgã pãnga tar gĩin-kãnsa n kõt kibar ne bũmb ning sẽn wat noorẽ wã, a sã n ka bũmb sẽn yaa darʋʋr ne yĩngã la pʋ-roogã, la a sẽn yete : kõomã gɩdgame, la a modg-a t’a yi, la ãmma a sã n yaa bũmb sẽn namsd n yaa toogo, n le ka tar nafa ne yĩnga, sasa ninga, la a sẽn lebsd-a ne tʋʋlem n lobg-a yɩnga, la a tʋbs a nenga sʋka.
Sẽn mik tɩ lembgã pãnga sẽn be noorẽ wã yaa gagdyẽ wã, tɩ pʋ-roogã la zu-soab la naaba yԑla kẽnesg pʋga, kũun ning sẽn wata etaas-kãngã pʋga pa rẽ bɩ galʋ-tẽng kãnga pʋg n na n kõ etaasã naaba sã n yaa bũmb t’a ziira yaa daragԑ koabga, a ka segd tɩ b kõ –wala waoor kũuni- gagdyẽ wã n zʋʋg daragԑ a nu ye, ka segd n yɩɩd rẽ ye, sẽn na yɩl tɩ gagdyẽ wã ra wa belg a meng n wa menem ye, la a yĩm a tʋʋmda ye, n wa kẽes nin-wẽns nins sẽn kõt-a wʋsga etaasã pʋgẽ ye.
La daliil-kãnga tikr yĩnga, d rɩk makr tɩ rɩɩb a yiib n dɩg tõnd taoora, yembra yaa rɩɩb sẽn tar teed sẽn dɩlgd yĩnga, wala formaaz la gԑla, t’a ligda yaa wakɩr pis-naase, la rɩɩb a yembra yaa baklawa sẽn taase, t’a ligda yaa wakɩr kobs-naase, la taoor tɩ rɩɩb a yiibã nan ka kẽ noorẽ wã, ad b ya a yembre, welgr ka b sʋk ne yĩngã ye, b sẽn wat n pɩʋʋg kokora poore me, b yiiba fãa ket n yaa yembre, yĩnga nafa pʋga, pa rẽ bɩ formaaza sẽn yaa pis-naasa tõe n nafda yĩnga n yɩɩda, la welgr ka be b yiiba sʋka n zʋʋg minit pʋɩ-sʋk wʋm-noogo, lembgã pãnga sẽn be noorẽ wã pʋga ye, bɩ d maag d yĩng n ges wãn-wãn la bas pis-naas yaood n tɩ yao kobs-naas minit pʋɩ-sʋk yĩnga, yaa sãang sẽn namsd n ka tar võore!
Ad ba ne kũunã sẽn wat naabã nengẽ wã ligda sẽn yaa pis-naasa, ad rɩk kũun kãnga buud zĩis a wԑ n kõ gagdyẽ wã -wala waoor kũuni- ad na n menes-a lame n kɩt t’a wa yetẽ : Ad yaa maam la naabã.
[1] Yaa wʋmsem ning noorã sẽn tar n tõe n welg rɩ-noog la rɩ-podra.
23. Page
La ned ning sẽn kõ-a waoor kũun la wʋm-noog wʋsg n yɩɩda a kõt-a-la sor t’a kẽ, n yɩ sabab n wa ne sãang la yõogre, tɩ lebg tɩlԑ ne a soaba t’a yeele : sõng-y-ma! wa-y ne logtor t’a boog m yĩn-wɩngra la a kiis-a.
Ad kẽogsgã la sek-m-mengã lagemda taab n tʋmd ne Wẽnnaam bʋʋd-minim, bal b tʋmda ne lembgã pãnga ne gagdyẽemd tʋmd-n-taare, tɩ rẽ yĩng kɩt tɩ b kõt-a waoor-kũuni, la ãmmaa sãangã, a sẽn tʋmd sẽn yõsgd ne hɩkma wã yĩnga, a reegda pԑk ne tʋʋlem, tɩ pʋ-roogã me sãame, tɩ kɩt t’a kong noor-noosem ning sẽn yaa hakɩɩka, n kɩt tɩ ninsaalã rɩt ne no-noosem sẽn yaa ziri, sẽn be rɩɩba kõbg toor-toora pʋga, tɩ yɩ sabab tɩ rɩɩbã ka werd sõma ye, t’a soaba sesdẽ, n wat ne bãase.
Masaal-zulung a tãab n soaba: sɩd la hakɩɩka m yeela masaal-zulung a yiib n soaba sẽn loogã pʋgẽ, tɩ lembgã pãnga yaa gagdyẽ, yaa sɩda, ad-a sɩd yaa wala gagdyẽ yam-yaal-yaalã rãmb nengẽ, la neb nins yõy sẽn ka yɩlg n zẽk tɩ b ka tõog n dɩk bark-pʋʋsgã sora nengẽ, tɩ sãangã basb lebg tɩlԑ, la ka segd tɩ bũmb ligd wa zʋʋg wakɩr n dabd piiga, gagdyẽ kãnga wʋm-noog yĩng bal ye, la lembgã pãnga bark-pʋʋsgã rãmb sẽn ya hakɩɩkã la yamã rãmb nengẽ –wala b sẽn vẽneg mak-taab-n-ges ninga sẽn be ‘‘gomd a yoob n soaba’’ pʋga- a yaa wala Wẽnnaam yolsgã ragend gԑta, t’a tʋʋmda yaa Wẽnnaam neema wã kõbg toor-toor geelg la b wilgri, ne bõn-peesds sẽn tar noor n yaa bõonese, ne rɩbda sõor lembgã pãng pʋgẽ, la a taas rɩ-kãns yĩngẽ wã la pʋ-roogẽ wã, tɩ yaa wala bark-pʋʋsg sẽn solge, ad lembgã pãnga ne alhaal-kãnga, a noosma ka nafd yĩn-nemsã bal ye, ad a nafa wã tata sũurã la yõorã la yamã, rẽ n kɩt t’a naam la a ziir yɩɩd pʋ-roogã.
Rẽ yĩng tɩ ninsaalã tõe n maan gũusg a rɩ-nooda pʋgẽ n ka maan-n-zʋʋg ye, la sẽn na yɩl t’a tõog n tʋm bark-pʋʋsg yĩng bala, la a wʋm-noog la a bãng Wẽnnaam neema wã kõbg toor-toore, la a wʋm-nooga maaneg me yɩ bũmb ning b sẽn kõ sora zugu, la a ra yɩ yaalg la bõosg sor ye, la a tõeame n tũus rɩ-noodã sẽn na yɩl n tall zɩlemdã sẽn tara lembgã pãnga n pʋʋs barka.
24. Page
D Seenaa Abdʋl Kaadɩr Gԑylaani –Wẽnd na yɩlg a yõore- talla karaama[1] yell sẽn wilgd hakɩɩk kãnga.
Pʋg-yãang a yembr sẽn yaa nin-bãan-zoԑt n da tall a bi-yend d Seenaa Abdʋl Kaadɩr gԑylaani wubrã zakẽ -Wẽnd na yɩlg a yõora- la daar a yembr la pʋg-yãan-sõngã kẽng a biiga roogẽ n tɩ mik-a t’a wãbd bur-koԑԑng sẽn sobge, la rɩyaada[2] kãng ra kɩtame tɩ biigã faage, tɩ biiga alhaal-kãnga nin-bãaneg yõk a ma wã, t’a sũura sãame, rẽ poorẽ t’a loog n babs Seookã n na n tɩ kũm-n-taale, n tɩ mik-a t’a wãbda noa-sẽedga, t’a yeel ne nin-bãan-zoԑԑga: Seooko, ad mam biiga rat n kii kom, tɩ fo yaool n be ka n wãbd noaaga, tɩ seookã yeel noaagã : "قم بإذن الله" ‘‘yik ne Wẽnnaam raabo’’ tɩ noaagã kõba tigim taab n lebg noa-mumdi, n yɩk n yi laagã pʋga.
La yell-kãnga b reeg-a-la ne tawaatʋr[3] n yi neb wʋsg sẽn yaa bas-m-yam dãmda, n yaa tikr dãmba nengẽ, tɩ yaa Seenaa Abdʋl Kaadɩr Gԑylaani, dũni rãmb sẽn bãng-a soab ne karaama-rãmba karaama a yembre.
Tɩ Seekã yeel pʋg-yãangã : Fo biiga sã n wa ta daragԑ kãnga, a me na wãb noaagã.
La seookã koԑԑgã ka wã maana, rat n yeelame tɩ wakat ning fo biiga yõora sẽn wat n wil a yĩnga raaba, t’a sũura wil yõora yamleoogã, t’a yama wil a pʋga tʋlsma, t’a bao wʋm-noogã bark-pʋʋsg yĩnga, wakat-kãnga a tõe n rɩɩ rɩ-noodã.
Masaal-zulung a naas n soaba : ad talemdã musak ka namsd kẽgsd wʋsg a vɩɩma pʋgẽ ye, ne Hadiis zɩsga maana sẽn yeele: "لا يعول من اقتصد" (Ned ning sẽn kẽgsa, talemd ka paamd-a ye) rat n yeel tɩ talemd ka namsd kẽgsd a vɩɩma pʋgẽ ye.
Yaa sɩda, ad daliil-damb sẽn ka tõe n bãng n sõd n be n wilgd tɩ kẽogsgã yaa albaraka la vɩ-nooga sabab vẽenega.
[1] yaa yel-solemd Wẽnnaam sẽn kõt wali, sẽn na yɩl n sõng-a n keng a pԑlg t’a yama gãande, pa rẽ bɩ sẽn na yɩl n sõng dĩinã. (lԑbgdã)
[2] Gomd kãnga sʋʋfɩ rãmba nengẽ, yaa yõorã zʋglg ne Wẽnnaam tũudum la yõor yamleed basgo. (lԑbgda)
[3] Yaa zãma ka tԑk sẽn na n wa ne kibar tɩ yõs-taab ka be a pʋgẽ.(lԑbgdã)
25. Page
La m na n tẽegame n togs sãnda mam sẽn yãnd kaset-vẽeneg m mengẽ, la neb nins sẽn sõgen maam la b zĩnd ne maama sẽn kõ-kaseto:
Sɩd la hakɩɩka mam yãndame tɩ m zo-rãmba me yãnd sasa ninga, barkã sẽn fão n yɩlem noor piiga, kẽogsgã sabab yĩnga, hal tɩ yʋʋm a wԑ sẽn da looge, bu-rãmba taoor-rãmbã sãnda b sẽn pag-b rãmb n lagem maam ‘‘Bʋrdʋr’’ pʋga wa n mamsame n na n modg maam tɩ m reeg b zaka, sẽn na yɩl tɩ ligdã kaalem yĩng ra wa yɩ sabab tɩ yaalgã la talemdã la keelmã paam-m ye, tɩ mam yeel nin-kãnsã sẽn yaa tõog rãmba: hakɩɩk pʋgẽ, mam ligdã yaa bilf la mam kẽgsdame, m le minma sek-m-mengã, tɩ kɩt tɩ mam tarem yɩɩd yãmba. Tɩ mam tõdg bũmb ning b sẽn da mõdgd n na n kõ maama, la bũmb sẽn le tar yel-solemde, yaa tɩ neb nins sẽn ra wa n na n kõ maam b zaka, yʋʋm a yiib poore b lebg n kẽe sãma, kẽogsgã kaalem yĩnga, la mam pẽgda Wẽnde, bala, sɩd la hakɩɩka, rẽ loogra poore, ne kẽogsgã albarka, ligd bilf kãnga seka maam hal n tãag yʋʋm a yopoe, tɩ ned ka yã m yãnd ye, tɩ yell ka pak-m me n sek m vẽneg m tʋlsma nebã nengẽ ye, tɩ ‘‘sek-m-menga ne nebã’’ me sora ka sãam ye, sor ning sẽn yaa nao-kẽndr sẽn yi mam vɩɩma nao-kẽnda pʋga.
Yaa sɩda, ad ned ning sẽn ka kẽgsda yaa ned sẽn na n lʋɩ faagr la bõosg la talemd la keelem pʋgẽ, la ad ligd ning sẽn yɩt sabab n wat ne maan-n-zʋʋkã, ad-a yaa ligd t’a paoong yaa toog wʋsg rũndã zãmaana pʋgẽ, bal wakat ninga, rɩlla f rɩk f nedengã la f ziirã n kɩs la f yaool n paam-a, la a paoonga sasa ning me tũuda ne dĩina, rẽ poor tɩ b yao-a tãma, rat n yeel tɩ f sẽn na n reeg tãm a yiib n bõn koabg sẽn solga, la ninsaalã sã n da tek ne tʋlsem nins sẽn yaa darʋʋra, n sek a meng ne rẽ, a na paam a rɩtlã sẽn sekd a vɩɩma, zĩig ning a sẽn da ka tẽede, ne aayara maana soalgdga sẽn wilga,
)إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو القُوَّةِ المَتِينُ( (سورة الذاريات: 51/58)
‘‘ad Wẽnnaam la Rɩlgr-naaba, n yaa Pãn-kԑgeng-naaba’’ (sʋʋrat Al-zarɩyaat : 58)
26. Page
La aayar sẽn togs vẽenega:
) وَمَا مِن دَآبَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللّهِ رِزْقُهَا( (سورة هود: 11/6)
[1] ‘‘bõn-yãnemdg ka be tẽn-gõngã zugu, rɩllame t’a rɩtla bee ne Wẽnnaam’’ (sʋʋrat hʋʋd : 6)
Bal aaya-kãnga rɩkda pʋleng ne rẽ.
Yaa sɩda, ad rɩtlã yaa sak a yiibu
Pipi soabã: yẽ yaa rɩtlã menga, rɩtl ning ninsaalã sẽn tõe n tall n vɩɩmda, Wẽnnaam rɩka alkaool ne rɩtl-kãnga, wala aayarã sẽn togsa, ninsaalã yam-yãk yooka sã n ka kẽes a toogo, a tõe n paama rɩtl-kãnga sẽn yaa darʋʋr ne-a wã, alhaal-damba fãa pʋgẽ, la ka tɩlԑ t’a kʋ a meng ne a dĩin la a nedeng la a ziir ye.
Yiib n soaba: yẽ yaa zɩlem-be-rɩtlã, bal tʋlsem nins sẽn ka darʋʋra lebga darʋʋre, zã-sõng kaalem yĩnga, la ninsaalã minim-a lame togs-n-taarã mosɩɩba sabab yĩnga, tɩ kɩt t’a ka le tõe n bas-a ye.
Ad rɩtl-kãnga, a sẽn ka be Wẽnnaam alkaolã pʋga yĩnga, a paoongã yaa toog wʋsgo, sẽn tɩ yɩɩda rũndã zãmaana, hal tɩ sasa ninga, a tõe n kʋ a meng ne a ziira, la a sak yaalg n kẽ bõosg pʋgẽ, sẽn na yɩl n paam arzԑk-kãnga sẽn ka tar sũ-noog la albaraka, ne a sẽn na n mokd nin-yaalsã nao-kadma, tɩ sasa ning me t’a kʋ a meng ne a dĩina sẽn yaa vɩ-ruumdgã nuura wã.
Rẽ poore, ad miskɩɩmbã naonga sẽn namsd nin-bãan-zoԑtbã, ma-biir nin-bãan-zoeer yĩnga, zãmaan kãnga sẽn yaa talemd la keelem zãmaana pʋga, kɩtdame tɩ wʋm-noog ning a sẽn paamd a haraama arzԑk pʋga lebgd toogo, t’a sã n yaa ned sẽn tar yam, tɩ sõmb tɩ d sekd d meng ne alkadr ning sẽn yaa darʋʋra, yel-soalem zãmaan-yaoog kãnga arzԑk-gẽdmã pʋgẽ, bal sakdame tɩ b yãk haram arzԑk pʋgẽ n zems darʋʋrã alkadr tɩ sã n wa pake[1], wala sẽn be gom-bũnda pʋga
"الضرورة تُقدَّر بقَدرها" (b geenda yel-pakr ligd n zems yella alkadre) la a ka tõe n yãk n zʋʋg rẽ ye.
[1] Yaa kom sẽn wat n pak ninsaal tɩ tõe n tũ ne a yõore, wakat kãnga sakdame t’a yãk n dɩ n yiis a koma, la a ka sõmb n dɩ n tɩg ye. Wala sẽn wa Alkʋr’aana pʋgã “ned ning kom-kԑgeng sẽn wa n pak-a (t’a rɩ rɩɩb ning b sẽn gɩdga), tɩ mik t’a soaba ra ka yi zunuub tʋʋmd yĩnga, ad Wẽnnaam yaa Yaafg-naab n yaa Yolsg-naaba”(sʋʋratʋl Maa’ɩda:3)
{{فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيم}} (سورة المائدة) (lԑbgdã)
27. Page
Yaa sɩda, ad kom sẽn weoog-a soab ka tar sor n wãbd gɩf nemd n tɩg ye, ayo, la a tõe n wãbame n zems koma sẽn kõn kʋ-a.
Rẽ poore, ka sakd ne yam tɩ fo wɩk f meng n dɩ ne wʋm-noog tԑk-tԑka, koamdb koabg taoor ye.
Yell sẽn maane, tɩ yaa kibar n wilgdẽ tɩ kẽogsgã yaa sabab n wat ne zɩslmã la pidbã:
A Haatim Al-toaa’ɩɩ dũni rãmb fãa sẽn bãng-a soab ne kũun la sãan-waoora segla sãan-dɩɩb sẽn tar waoor daar a yembre, n waoog a sãamba sõma ne kũun-damba, la a yi n na n gilg we-raoogã pʋgẽ, n tɩ yãnd nin-kẽem sẽn yaa talg t’a tʋk mood la yamd sẽn tar gõose, tɩ kõsd a yĩnga tɩ zɩɩma yita, t’a Haatim yeel-a: Ad a Haatim tigsa kʋʋng sẽn tar pãng n pʋɩt kũun-damba, bɩ f bas wakɩr a nu wã moodã la f zoe n kẽng be tɩ f na tɩ paam kobs-nu, tɩ nin-kẽemã sẽn yaa kẽgsdã leok-a n yeele: Ad mam tʋkda zɩɩbã sẽn tar gõosa ne ziiri, la m ka tõe n deeg a Haatim Toaa’ɩɩ tãasgã ye.
Rẽ poore, b wa n sʋka a Haatim Toaa’ɩɩ:
Yalla fo yãnda ned waoor la a ziir sẽn yɩɩd foogo?
T’a yeel tɩ nin-kẽem kẽgsd ning yẽ sẽn seg weoogẽ wã yɩɩda yẽ ne ziir la zẽkr la waoore.
Masaal-zulung a nu n soaba: Ad Sɩd-naaba, A naam zẽk yã, A kũuna pidb yĩng n kɩt t’A wʋmsd A neema wã noosem ned ning sẽn yɩɩda ne talemdo, tɩ yaa wala a yɩɩda neba ne rakãtlem, la miskɩɩna tɩ yaa wala a yaa naaba.
Ya sɩda, ad komã la kẽogsgã sẽn kɩtd tɩ talgã paamd wʋm-noog ning bur-koԑԑng pʋga, yɩɩda noosem ning naaba pa rẽ bɩ rakãagrã sẽn paamd baklaawa bԑd nins b sẽn dɩt ne yam-yiib la noor-noosem kaalem ne maan-n-zʋʋkã pʋga.
La sẽn yaa yel-solemda meng yaa tɩ neb sãnda sẽn yi sãamdbã la maan-n-zʋʋkã rãmb pʋga, b rõta nin-kãnsa rãmb taaba sẽn yaa kẽgsdbã ne beedo, ad woto yaa bũmb sẽn zãra, ayo, ad kẽogsgã yaa ziir la waoore, la ãmmaa beedã la yaalgã, b yalɩ wã pʋgẽ, yaa maan-tɩ-b-yã kũuni, tɩ sãangã la maan-n-zʋʋkã rãmb tar n belgd b mense.
28. Page
La yell a yembr n maan mam zakã pʋgẽ yʋʋm kãnga pʋgẽ n sɩdgd hakɩɩk kãnga, la yẽ:
Mam karem-biig a yembr n modg maam tɩ m deeg sɩɩd ʋʋkɩya[1] a yiib la pʋɩ-sʋk kũuni, bũmb ning sẽn yaa yõsgr ne mam vɩɩma nao-kẽndra, la ba ne mam sẽn vẽneg sõma n wilg-a yõod ning sẽn be nao-kẽnd kãnga pʋga, ad ka sek-a ye, tɩ mam kong n yeel –ne pãnga- m ma-biis a tãab sẽn da be ne maam: reeg-y sɩɩdã n dɩ rasem pis-tã bɩ pis-naas pʋgẽ ne kẽogsgo, Saabaana la Ramadaana albark-kiisã pʋgẽ, tɩ ned ning sẽn wa ne-a wã soab paam yel-sõmde, la yãmb me ra pa n ka tar sɩɩd ye, la sasa-kãng tɩ ma me ra tara sɩɩd ʋʋkɩya a yembre, la ba ne mam ma-biisã a tãaba sẽn da be tẽeg-tɩrg pʋga, la b mi kẽogsgã yõoda, ad b yĩm-a-la ne zʋg-yɩlem a taab sabab yĩnga, la zʋg-kãng yaa b waoog-taaba la b yols-taaba la nong-m-to-n-yɩɩd m menga.
Tɩ rẽ sabab tɩ b rɩ sɩɩdã ʋʋkɩya a yiib la pʋɩ-sʋka fãa gilli, n saas-a yʋnd a tãab pʋgẽ, tɩ mam yõgem m noor n yeel-ba:
“Ad mam naan n dɩlga yãmb sɩɩda rasem pis-tã bɩ pis-naas pʋgẽ, tɩ yãmb maan rasem pis-tãaba tɩ lebg rasem a tãabo, ne y rɩɩbo” la mam yiisa sɩɩd ning sẽn da be ne maama ne kẽogsgo, n dɩ-a Saabaana la Ramadaana kiis pʋgẽ, la mam pẽgda Wẽnnaam, mam kõo ned fãa sẽn yi mam ma-bi-kãns pʋgẽ sɩɩdã kʋɩyԑԑr-bedra noor no-kaoora wakat, tɩ yɩ sabab tɩ m paam yel-sõm-bedre, la neb nins sẽn yãnd-b mam alhaal-kãnga wã tõe n tẽedame tɩ yaa beed maanego, la b tõeame n tẽed mam ma-bi-kãnsa alhaala yʋnd a tãaba pʋga, tɩ yaa kũun nonglem, la hakɩɩk pʋgẽ, tõnd neeme tɩ ziir sẽn zẽk la albark sẽn yalem la yel-sõmd sẽn bedem n be beed kãnga pʋgẽ, la lat tɩ sã n ka b sẽn bas waoor-kũun kãnga la sãang kãnga wã, woto t’a ra yɩɩ sabab n wa ne alhaal yaalg t’a wẽnga yɩɩd beedã, wala tẽebã la yã-beedã ne bũmb ning sẽn be nebã nusẽ wã.
[1] ʋʋkɩya a yembr zemsda 1,28kg
29. Page
Masaal-zulung a yoob n soaba: Ad welg-bedr n be kẽogsgã la beedã sʋka, ad wala gãneg-m-mengã sẽn yaa zʋg-sõng t’a sʋʋrga yaool n wẽnd faag-m-menga sẽn yaa zʋg-yooka, la wala maneg-m-menga sẽn yaa zʋg-sõnga la waoog-m-menga sẽn yaa zʋg-yooka sẽn pa bũmb a yembr tɩ b sʋʋrga yaool n wẽnd taaba, ad woto bala, kẽogsgã me sẽn yaa bũmb sẽn yi nabiyaama -yolsg la tɩlgr be a yĩnga- zʋg-sõma wã sẽn zẽka, pa rẽ bɩ Wẽnnaam bʋʋd-minma nao-kẽndra sẽn gilimd a soab zug dũni wã pʋga, ka tar tõkr ne beedã sẽn yaa bũmb sẽn gẽdg ne miskɩɩndã la yã-beedã ye, la tõkr ka be b yiiba ne taab sʋk rɩlla wẽneg-bilfu, vẽeneg pʋgẽ bala, ka yɩɩd woto ye.
Yell sẽn maan sẽn sɩdgd yel-kãnga:
Sahaab-wagellã a Abdʋl laahɩ ɩben Ʋmar, Wẽnnaam yard be b yiiba yĩnga, la yẽ me la a Ʋmar Al-faarʋʋk sẽn ya Wẽnnaam tẽn-tʋʋma –yolsg la tɩlgr be a yĩnga- ledsdã bi-kãsma, la sẽn yɩɩda ne ziiri, la Abdalla rãmb a yopoe wã sẽn tarb piuuga yembre, la sahaabsã bãng-bԑda yembre, a zĩnda daar yembr no-koeem-kԑkeng pʋgẽ sẽn kẽed ne koosem la raabo, raagã pʋgẽ, bũmb sẽn ka yɩɩd tãm a wãn zugu, kẽogsg yĩnga, la bas-m-yamã gũusg la tẽeg-tɩrgã yĩnga, yԑl a yiib nins sẽn yaa tolbã zeng-raada, tɩ sahaabsã –Wẽnnaam yard be b yĩnga- ned a yembr yãnd-a, tɩ sahaabga sãmbdẽ t’a Ɩben Ʋmar sẽn yaa lislaoonga taoor-soab biiga, sẽn maan no-koeemr ne bũmb sẽn ka yɩɩd tãm a wãn zuga, yaa beed-maaneg sẽn tar yel-solemde, tɩ sahaabgã pʋg-a, sẽn na yɩl n fasem a yella, t’a yãnd tɩ seennaa Abdʋl laahɩ kẽed a zakã pʋgẽ, n mik talg rignoorẽ wã, t’a yals ne-a bilf la a looge, rẽ poor t’a tũ a zakã noor a to wã pʋgẽ n yi, n le mik talg a to beenẽ yԑsa, n yals ne-a bilf la a looge, la woto fãa gill paasa sahaabgã sẽn da lamsd n pʋgd-a wã bao-n-bãngã nonglem, t’a loog n kẽng tals a yiiba nengẽ n tɩ sʋk-ba:
Limaamã sẽn yals yãmb nengẽ wã yaa bõe la a maan yã?
Tɩ b yiiba ned fãa yeele: A kõo maam sãnem.
Tɩ sahaabgã yeele, t’a yaa sẽn tagsde: yaa sʋbhaanallaahɩ! N kẽ raagẽ n wẽ no-koeem-kԑgeng kãnga buudu, ne bũmb sẽn ka yɩɩd tãmr a yembr yĩnga, n yaool n wa kõt sãnem a zakẽ wã ne bas-yard tԑk-tԑk tɩ ned meng ka bãnge, t’a loog n kẽng a seennaa Abdʋl laahɩ ɩben Ʋmar nengẽ –Wẽnnaam yard be b yiiba yĩnga- n yeel-a:
30. Page
Fo ka na n welg mam yel-kãnga n kõ-ma?
Fo maana woto la woto raagẽ wã, tɩ mam le wʋm tɩ fo maana woto la woto fo zakã pʋgẽ, t’a leok-a n yeele:
Ad bũmb ning sẽn maan raagã pʋga yaa kẽogsgã la yamã pidb yĩnga, la bas-m-yamã la sɩdã gũusg yĩnga, b yiib nins sẽn yaa koosmã la raabã yẽgr la b yõora, a ka beed ye, la ãmmaa bũmb ning sẽn maan mam zakã pʋga, yẽ yita sũurã nin-bãan-zoeera la yõorã pidb pʋgẽ, sẽn maan raagã pʋga pa beedo, sẽn maan zakã pʋga me pa sãanga.
La sɩd la hakɩɩka Limaam kẽengã[1] –Wẽnnaam yard be a yĩnga- yeelame, tɩ yaa bũmb sẽn kõt vẽenem yel-kãnga zugu, “maan-n-zʋʋk ka be tʋʋm-sõng pʋgẽ ye, wala tʋʋm-sõng me sẽn ka be maan-n-zʋʋkã pʋga” rat n yeel tɩ maan-n-zʋʋk ka be tʋʋm-sõma wã la maan-neerã pʋgẽ ye, la yaa ne ned ning sẽn segd ne-a wã, la tʋʋm-sõma me ka tol n be maan-n-zʋʋkã pʋgẽ baa-baa.
Masaal-zulung a yopoe n soaba:
Ad maan-n-zʋʋkã rogda yã-beedã, la yã-beedã me wata ne yԑl a tãabo:
A pipi: yaa sek-m-meng kaalem, ad sek-m-mengã kaalem saasda tʋʋmã nonglem, la a kɩtdẽ tɩ ninsaalã basd barka pʋʋsg la a kũmd-n-taalgdẽ, n kẽesd ninsaalã kʋɩʋʋngo, la a basd halaala ligd bilfa[2] n saad n baood haraama ligdi, naong la yaams sẽn be a soab pʋga, n tekd a waoorã pa rẽ bɩ a ziirã yel-kãng pʋgẽ.
B yiib n soaba: yaa kongrã la bõna, la bõn-baoodgã kongre, la naongo, la yolsg la sõngr mongre, la yãbe-ned alhaal fõgenda ne yel-bũn-kãnga “yãbe-ned yaa koangd la bõn-soaba”.
Ad yãbeedã la sek-m-mengã vũunã zoeta bõn-vɩɩsã dũni wã pʋgẽ, wala sẽn be nao-kẽndra sẽn gũbga pʋga.
Bilgri, wala rog-neg sek-m-mengã sẽn takd rɩtlã n kõt tɩɩsã sẽn tar tʋlsem ne-a wã, ad rũmsã sẽn zoet n baood rɩtla ne yãbeedã, faaslem la musak pʋga, wilgda naon-kẽeng ning sẽn be yãbeedã pʋga, la nafã bedr ning sẽn be sek-m-mengã pʋga.
[1] Yaa Imaam Abʋʋ Haniifat, Wẽnnaam yard be a yĩnga.
[2] Kẽosgã kaalem yĩng kɩtdame tɩ ligd-sãamdbã paasdẽ tɩ ligd-paamdb boogdẽ, tɩ nebã fãa gill yit n tʋgd goosneema rag-noorẽ, wakat kãnga teedã maanegã la tolbã la koobã, bũmb nins zĩid-n-taara vɩɩma sẽn lug a soab zuga, tɩ tẽngã koambã lebd poorẽ n lebgd tales. (walldã)
31. Page
Rẽ poore, ad rɩ-bʋgsg wala bĩismã sẽn yit zĩig ning b sẽn ka mi wã, n zoet n tʋgd koambã sẽn yaa valemsã nengẽ wã, b sek-m-menga sabab yĩnga –ne b alhaala zɩlemda- la we-rũmsã sẽn pigd b rɩtla sẽn yaa sãoog n dẽgma, sɩdgda bũmb ning tõnd sẽn yeela ne sɩdgr meng-menga.
Rẽ poore, ad zĩmã sẽn pid mogã pʋga sek-m-mengã sẽn yaa sabab tɩ b rɩtlã sẽn yaa sõma wã tat b nengẽ wã, la rũms ning sẽn tar sɩlmã wala we-baasã la wãamsã sẽn valemded la faagd b sẽn ka paamd b rɩtla tɩ sek yĩnga, la b yaool n rigda b rɩtla ne yãbeeda, ad a wilgdame yԑs tɩ yãbeedã yaa sabab n wat ne musaka, la sek-m-mengã me yaa sabab n wat ne vʋʋsgã, rẽ poore, ad yahʋʋd-damba sẽn ka paamd b rɩtla sẽn sekd n zʋʋg b noora rɩɩba tԑk bala, ne so-yook la yaalgã la faagrã, ne b sẽn rɩt rɩ-baagã la b sɩlem-wẽnga yĩnga, ya b yãbeeda sababo, la we-raoogẽ damba –vɩlaasẽ damba- sek-m-menga, la b sẽn vɩ ne zɩslma, la b rɩtla sẽn sekda paoongã, ad a sɩdgda tõnd gomda d sẽn da togsa, ne sɩdgr sẽn tar pãnga.
32. Page
Rẽ poore, ad bãngdbã[1] la ʋdabaa’a[2] lʋɩɩsa talemdã pʋga ne b yãbeeda sẽn yit b pʋtẽerã pʋga sabab yĩnga, la yalembã la koms-rãmba wʋsgã ra-kãtlma b rog-ne sek-m-mengã yĩnga, sɩdgda sɩdgr meng-meng tɩ halaalã rɩtlã watame n zemsd ne komsmã la talemdã, la pa ne tõog la yam-yãkr ye, ayo, ad halaala rɩtl-kãng zemsda ne tõogã la yam-yãkrã ne zems-lebende[3], bal koambã tõoga la b raaba sã n paas fãa la b rɩtla sẽn boogd n zãage, t’a paoonga lebg toogo, la ad sek-m-mengã me yaa vɩ-noogã sãnem-baoore, la vɩɩmã peemsgo, ne Hadiis zɩsgã maana sẽn wilga "القَنَاعَةُ كَنْزٌ لاَ يَفْنَى" (sek-m-mengã yaa sãnem-baoor sẽn ka sate)[4], ãmmaa yãbeedã, yẽ yaa bõnã la talemdã yẽgre.
B tãab soaba: Ad yãbeedã sãamda pʋ-peelmã, la a pogend Laahra tʋʋma, bal rao sẽn yi wẽn-zoԑtba pʋgẽ sã n tar yãbeedo, a na bao waoor nebã nengẽ, la ned ning me sẽn baood waoor nebã nengẽ, a tʋʋmda gill ka tõe n yɩ Wẽnnaam yĩng ye, ad yel-kãnga yaa bũmb sẽn yaa yel-bedr n sõmb tɩ b ges a yelle, la a segd ne gũusgu.
[1] B sʋka a Bʋzʋrgʋmhʋr, yaa bãngd b sẽn bãng ne yamã la hɩkma, a yaa naaba Anusʋrwaan sẽn yaa tẽeg-tɩrg soaba kug-zĩida, sẽn yi Ɩɩraan na-nambs nins sẽn ya b tẽeg-tɩrg rãmba pʋgẽ, yaa bõe yĩng tɩ b yãt bãngdbã na-nambsã zagsa noy n yaol n ka yãt na-nambsã bãngdbã zagsã noya, tɩ d yaol n mi tɩ bãngrã yɩɩda naamã? T’a leok n yeele: woto yaa bãngdbã minmã la na-nambsã zɩɩlmã yĩnga, rat n yell tɩ na-nambsã zɩɩlma yĩnga b ka waoogd bãngrã sẽn tõe n kɩt b yik n wa bãngdbã rignoyẽ wã n wa bao-a ye, la ãmmaa bãngdbã, b bãngra yĩnga b mii arzԑka ziir sẽn yaa soaba, rẽ n so tɩ b tɩ baod-a na-nambsã rignoyẽ wã, a woto la a Bʋzʋrgʋmhʋr leok sʋkra faa-faaga, la a wels bãngdbã yãbeeda sẽn yɩ sabab n kẽes-b talemd la faagrã pʋga, la bũmb ning sẽn ya b pʋtẽera tɩ-bila, ne welsg sẽn yaa vẽenega. (Hʋsrao)
[2] Yell sẽn kengd hakɩɩk kãnga: Farens pʋga b kõta Ʋdabaa’a bõosg kaset-sebr b sẽn tõog-a sõma yĩnga. (Sʋlaymaan Rʋsdɩɩ). Ʋdabaa’a yaa bãngdb sẽn yaa zɩlem-pegs-rãmb la gʋn-gʋndba, la neb sẽn tõe n wa ne yel-paal a taaba sẽn da ka mi (lԑbgdã)
[3] Rat n yeel tɩ wakat fãa tõogã la yam-yãkrã sã n paase, halaala rɩtlã boogdame (lԑbgdã)
[4] Waa Muugԑm Al-aosat pʋgẽ, sẽn yi a Yʋʋsʋf ɩben Mohammad ɩben Al-munkadɩr nengẽ, a sẽn deeg n yi a saamba nengẽ, sẽn deeg n yi a Gԑԑbɩr nengẽ, a yeelame: Wẽnnaam tẽn-tʋʋm yeelamẽ, yolsg la tɩlgr be a yĩnga: “ m kengd-y-la ne sek-m-mengã, tɩ ad sek-m-mengã yaa arzԑk sẽn ka sate”. Ges Muugԑm Al-aosat pʋgẽ 7\84, Hadiisa nummoro yaa 6922.
33. Page
Gilbu: ad maan-n-zʋʋkã wata ne sek-m-meng kaalem, la sek-m-mengã kaalem saasda tʋʋmã la rãmbgã yamleoogã, la a lobd ninsaalã kʋɩʋngã pʋgẽ, la a pakd kũm-n-taalg rignoy vɩɩma pʋgẽ, n kɩt t’a kũmd-n-taand wakat fãa[1], tɩ pʋ-peelmã sa, la a pakd maan-tɩ-b-yã wã rignoore, la a sãamd a ziira, la a wilgd-a bõsgã sore.
Ãmmaa kẽogsgã, a wata ne sek-m-mengã, la sek-m-mengã me wata ne ziiri, ne Hadiis zɩsgã maana sẽn wilga "عَزَّ مَنْ قَنِعَ ذَلَّ مَنْ طَمِعَ" (Ned ning sẽn sek-a-meng paam zɩslem, la ned ning sẽn maana yãbeed paam yaalgo)[2] la a pirsd ninsaalã ne rãmbgã la tʋʋmã, la a paasd-a tʋʋmdã raab la a nonglem, n pirsd-a t’a tʋmdẽ, bal ninsaalã, bilgri, a sẽn tar sek-m-meng ne keo-bil ning a sẽn deeg zaamẽ wã yĩnga, kɩtdame t’a le rabd beoogo.
Ãmmaa maan-n-zʋʋk soaba, a sek-m-menga kaalem yĩnga, kɩtdame t’a ka wat tʋʋmdã pʋgẽ beoog ye, ba t’a sã wa me, a ka tʋmd ne nonglem bɩ yamleoog ye.
Rẽ poore, ad sek-m-mengã sẽn yita kẽogsgã pʋga pakda bark-pʋʋsgã rignoor la a pagd kũm-n-taalgã rignoora, tɩ ninsaalã lebg bark-pʋʋsd a vɩɩma fãa gill pʋgẽ, rẽ poore, a ka baood nebã toglg a nengẽ ye, a sẽn sek a meng ne-b ne sek-m-mengã sababa yĩnga, tɩ yɩ sabab tɩ pʋ-peelmã rignoor pake, tɩ maan-tɩ-b-yã wã rignoor page.
Sɩd la hakɩɩka mam maana kaset ne naong wʋsgo, kẽogsga kaalem la man-n-zʋʋka yĩnga, zĩis wʋsg pʋgẽ, wala sẽn wata:
Mam kẽnga galʋ-tẽng a yembr pʋgẽ yʋʋm a wԑ sẽn looge, la sasa wã yɩɩ waoodo, tɩ kɩt tɩ mam ka paam n yãnd galʋ-tẽngã loaga zĩis ye, la tẽngã morã ra yeta wakat fãa, Wẽnd na yols-a: “ad tõnd tẽnga rãmb yaa talse”, tɩ gom kãnga yik mam zuga, la tẽnga rãmb nin-bãaneg yõka maam yʋʋm a yoob tõre, yella loogr poore, rẽ poore, mam lebg n kẽnga galʋ-tẽng kãng pʋgẽ tʋʋlgã sasa, tɩ mam ges tẽnga loaga, la m tẽeg tẽngã morã koԑԑgã, Wẽnd na yols-a, n yeel tɩ Sʋbhaanallaahɩ! Bal tẽnga loag kãnga sẽn kõt bũmb ninga yɩɩd tẽngã rãmb tʋlsma noor wʋsgo, tẽngã rãmb ra sõmb n yɩɩ ra-kãtb sõma, tɩ mam maan yel-solemd ne yellã, tɩ hakɩɩk wa mam yamẽ wã –a yaa mam toagend meng hakɩɩk sẽn pa tar no-koeemre- tɩ ad maan-n-zʋʋkã, la kẽogsgã kaalma kɩtame tɩ b zẽk albarkã, rẽ n so tɩ tẽngã morã ra yetẽ tɩ tẽngã rãmb yaa talsa, ba ne tẽngã loag kãnga fãa gilla!
[1] Yaa sɩda, fo sã n seg maan-n-zʋʋk soab fãa fo wʋmda kũm-n-taalgã a nengẽ, ba a sẽn yaa ra-kãagr to-to, a na n kũmd-n-taandame, la fo sã n seg sek-m-meng soaba, ba t’a sã n yɩɩda nebã fãa ne talemdo, fo na wʋm bark-pʋʋsgã a nengẽ. (walldã)
[2] Ges Al-nihaayatʋ fɩɩ garɩɩb al-asara 4\114.
34. Page
Yaa sɩda, ad yԑl sẽn ka tԑk n be n wilgdẽ tɩ kẽogsgã la zakã kũuna yaa sabab n ningd albark arzԑkã pʋgẽ, ne mams-n-gesga, la maan-n-zʋʋkã la zakã kũun kaalem me yaa sabab n zẽkd albarkã.
La sɩd la hakɩɩka a Ɩben Sɩɩnaa, sẽn yaa Alli Al-abkarɩ saamba, sẽn yaa piuug soaba –sẽn yaa lislaambã filozofɩ bãngdba Aflatoona, la logtoԑԑmbã taoor-soaba, la filozofɩ bãngdbã karen-saamba- a welsa aaya-kãngã “كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلاَ تُسْرِفُوا” (rɩ-y la y yũ la y ra maan-n-zʋʋg ye) ne logtoeemdã bãngr gesg pʋgẽ wala sẽn wata:
جَمَعْتُ الطِّبَّ فِي البَيْتَيْنِ جَمْعًا وَحُسْنُ القَوْلِ فِي قِصَرِ الكَلاَم
فَقَلِّلْ إِنْ أَكَلْتَ وَبَعْدَ أَكْلٍ تَجَنَّبْ وَالشِّفَاءُ فِي الاِنْهِضَامِ
وَلَيْسَ عَلَى النُفُوسِ أَشَدّ حَالاً مِن ادْخَالِ الطَّعَامِ عَلَى الطَّعَامِ
Mam tigma tɩbsgã bãngra gom-zut a yiib pʋgẽ,
La goam sẽn be neer me yaa sẽn na n yɩ koԑԑg n le tar yõodo.
Sã n na n dɩ bɩ f dɩ n zemse, la f zãag rɩ-n-yɩlmã
Tɩ laafɩ wã bee rɩɩbã wer-sõngã pʋgẽ,
Alhaal ka be n namsd yõorã
n tɩ yɩɩd rɩ rɩɩb n tõg-taab ye.
سبحانك لا علم لنا إلا ما علمتنا إنك أنت العليم الحكيم
(Yɩlemd be ne Foo Wẽnnaam, tõnd ka tar minim n zʋʋg bũmb ning Fo sẽn wilg tõnda ye, ad Foo Wẽnnaam la Minim-naab la Bʋʋd-mita)
35. Page
Zemsg sẽn segd wẽnems n ges n le yaa tagsg zĩiga
Sɩd la hakɩɩka neb a nu bɩ yoob sẽn yi lԑbgdbã pʋgẽ n gʋls kẽogsg masaallã –la b tãab n ka tõe gʋlgã sõma- tɩ alɩf pis-nu la a yembr sẽn be sebr fãa alɩf-rãmb pʋgẽ zems taaba, doaagã toor sẽn ka naage, la alɩf pis-nu la a tãab, ne doaagã sẽn naage, n zems taaba, la ba ne lԑbgdb-kãnsa zĩisa sẽn yõs-taaba, la ba ne gaf-rãmb nins b sẽn da tar n lebgdẽ wã sẽn yõs-taaba, la ba ne b zĩisa sẽn zãr-taaba, la ba ne nug-gʋlsma sẽn yõs-taaba, la ba ne b sẽn da ka tagsd alɩf-kãnsa yella, ad alɩf-rãmb sõora sẽn zems ne kẽogsg masaallã daara la a gʋlsga, la yẽ ne roam kalendrye wã yaa pis-nu la a yembre, la ne Higira wã kalendrye wã yaa pis-nu la a tãabo, woto ka tõe n yɩ bũmb sẽn seg yaar ye, ayo, ad a yaa bũmb sẽn wilgd albarkã sẽn be kẽogsgã pʋga sẽn zẽk n ta karaamat zĩiga, la ad yaa bũmb sẽn segd tɩ b pʋd yʋʋm kãnga tɩ kẽogsg yʋʋmde.
Yaa sɩda, sɩd la hakɩɩka zãmaana sɩdga karaamat kãnga sẽn yaa kẽogsg karamata –yʋʋm a yiib poore- dũni gill zabr a yiib n soaba pʋgẽ, ne komã la halakrã la sãangã kõbg toor-toor sẽn sẽeg zĩig zãng fãa pʋga, la sẽn modg nin-buiidã la ned buud fãa n tʋg kẽogsgã.


